Meer met minder directe overheidsbemoeienis

Gelukkig zijn er slimme manieren waarop met behulp van minder directe overheidsbemoeienis het nemen van verantwoordelijkheid door burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties actief georganiseerd en bevorderd kan worden.

Op het terrein van de inspraak (gericht op draagvlak) organiseert de overheid vaak zijn eigen onvrede met alle kosten (o.a. bezwaarprocedures) van dien. Omdat bij inspraak burgers vaak slechts hun eigen belang naar voren brengen en de onvermijdelijke eindafweging door de overheid dus altijd voor iedereen onbevredigend is. Als je als gemeente met wijkbudgetten werkt voorkom je dat probleem. Je geeft een wijk een bepaald budget dat men zelf mag bestemmen. Wie niet mee wil beslissen moet niet zeuren. En wie wel mee wil beslissen ervaart in wijkbijeenkomsten dat er compromissen moeten worden gesloten. Dat zijn dan wel compromissen waar men zelf direct bij betrokken is in plaats van een door de overheid opgelegd compromis. Resultaat meer draagvlak, en minder besluitvormingslast bij de overheid.

Op het terrein van veiligheid kun je werken met de bekende APK systematiek. Niet de overheid is primair verantwoordelijk voor een veilig huis (gas, electriciteit). Dat is de huiseigenaar zelf. De overheid stelt de eisen en zorgt er via de APK systematiek voor dat de huiseigenaar zijn verantwoordelijkheid ook neemt.

Als het gaat om brandveiligheid van risicovolle gebouwen (bijvoorbeeld disco’s en horeca) zou de gemeentelijke overheid afspraken met de branche kunnen maken over zelfregulering door middel van eigen kwaliteitsborgingssystemen (vignet veilig drinken en dansen). Die dan alleen steekproefsgewijs door de overheid worden gecontroleerd met hoge boetes en extra overheidsbemoeienis bij niet naleving.

En waarom altijd (alleen maar) werken met vergunningen? Waarom niet werken met “zelfverklaringen” waarin de pandeigenaar verklaart te voldoen aan de wettelijke bouwvereisten? Je schrapt dan de gehele vergunningenbureaucratie (aanvraag, verlening) en je kan je als overheid volledig richten op het toezicht op de zelfverklaringen.

En wat te denken van “eigen kracht conferenties” waarbij families met probleemkinderen geholpen worden hun problemen voor een groot deel zelf en met behulp van een om hen heen gecreerd sociaal netwerk op te lossen? Dat werkt vele malen sneller en goedkoper dan de lange gang door de jeugdzorgketen.

Een voor de hand liggende reactie is natuurlijk dat dit allemaal wel erg idealistisch gedacht is. Want als het mis gaat krijgt de overheid toch weer de schuld. Dus dekken we ons liever van te voren in. Overigens veelal zonder daarbij de logische consequentie te nemen. Namelijk het aanstellen van hele bataljons aan toezichtsambtenaren. Dan is dus sprake van schijnveiligheid en extra kwetsbaarheid voor de politiek en ambtelijk verantwoordelijken als er weer eens een ramp toeslaat.

Het is dan ook beter om de kaarten meer te zetten op het actief door de overheid organiseren van het nemen van eigen verantwoordelijkheid door burgers, bedrijven en maatschappelijke partners. Meer maatschappelijk effect tegen lagere kosten. Wie had gedacht dat de publieke controller zich nog eens met de burger zou moeten bezighouden.

Erik Gerritsen
Gemeentesecretaris Amsterdam