De ontketenende overheid

Al tientallen jaren wordt gestreefd naar een overheid die meer presteert met minder financiële middelen. Erg succesvol is dat streven niet. Natuurlijk is het zo dat we in één van de meest welvarende landen van de wereld leven. Het niveau van maatschappelijke dienstverlening op gebieden als zorg, inkomenszekerheid, veiligheid en onderwijs is relatief hoog. Deze prestatie is voor een aanzienlijk deel te danken aan het functioneren van onze overheid. De prijs die we daar als burgers voor moeten betalen is internationaal gezien niet extreem hoog, maar de productiviteitsontwikkeling in de publieke sector blijft fors achter bij die in de private sector. Tegelijkertijd slaagt diezelfde overheid er al decennia niet voldoende in om complexe maatschappelijke problemen als langdurige werkeloosheid, voortijdig schoolverlaten, harde kern criminaliteit en jeugdzorg effectief aan te pakken. Dienstverlening schiet nog vaak te kort door hoog "van het kastje naar de muur" gehalte. Handhaving wordt nog regelmatig gekenmerkt door "de ene hand die niet weet wat de andere hand doet". Dit alles leidt tot zeer hoge kosten.

In het licht van internationale economische ontwikkelingen is de overheid te duur geworden. Om welvarend te blijven moet fors in de kosten worden gesneden. Zonder een fundamenteel andere manier van werken betekent dat fors snijden in het voorzieningenniveau. Dit zal samen met de maatschappelijke impact van het voortdurende falen om complexe problemen op te lossen leiden tot afnemend vertrouwen van de burger in de overheid. Geen prettig vooruitzicht.

De reden waarom het de overheid steeds maar weer niet lukt om "meer met minder" te realiseren is simpel. Er wordt gewerkt op basis van een besturingsfilosofie die totaal ongeschikt is in een uitermate complexe samenleving die wordt gekenmerkt door individualisering, internationalisering, informatisering, informalisering en intensivering. Een besturingsfilosofie die gebaseerd is op "top down" bureaucratisch denken en waarin beleidslogica en systeemwereld domineren boven uitvoeringslogica en leefwereld. Een besturingsfilosofie gebaseerd op georganiseerd wantrouwen en een heilig geloof in reorganisaties als oplossing voor alle kwalen. Een besturingsfilosofie gebaseerd op de illusie van een alles kunnende overheid.

De "resultaten" van deze besturingsfilosofie zijn bekend. Institutionele verlamming. Domeinbelangen die domineren boven het te bereiken maatschappelijke resultaat. Over elkaar heen buitelende incident gedreven kostbare niet effectieve reorganisaties en nieuwe regelgeving, waarbij de ene ontkokering de volgende verkokering inluidt en de bureaucratie alleen maar verder toeneemt. Verstikkende indicatieprocedures en frontlijn professionals die ingesnoerd door protocollen volledig los zijn geraakt van hun roeping en niet meer in staat zijn het maatwerk te leveren waarom de burger vraagt.

De oplossing voor al deze ellende is ook simpel. In plaats van de complexe problemen te bestrijden met éénvoudige maar niet werkende oplossingen, moet de overheid de kracht en positieve energie die in potentie in de complexe samenleving aanwezig is ontketenen. Dat doet ze door ruimte te geven aan netwerken van uitvoerende organisaties en professionals in ruil voor rekenschap op basis van resultaatafspraken. Door over te stappen van georganiseerd wantrouwen naar georganiseerd vertrouwen. Door het wegnemen van perverse financiële prikkels die samenwerking belemmeren met behulp van gebundelde doeluitkeringen en het financieel belonen van organisatiegrensoverschrijdende samenwerking. Door het inschakelen van burgers als coproducent van beleid en partner in de uitvoering. Door te experimenteren in kleine omkeerbare stappen, ruimte te bieden om te leren van fouten en door proeftuinsuccessen op te schalen.

Deze ontketenende overheid is vooral een lerende overheid die uitvoeringsgericht werkt en uitvoeringslogica en leefwereld van burgers centraal stelt. Een overheid die de samenleving verleid om gezamenlijk problemen op te lossen. Maar het is ook een overheid die haar bijzondere positie gebruikt door doorzettingsmacht te realiseren om leerprocessen in gang te zetten en knopen door te hakken. Door gebruik te maken van haar "capacity to convene" en betrokken partijen net zo lang in één ruimte te brengen totdat men gezamenlijk het probleem heeft opgelost. En als dat te lang duurt, durft zelf de beslissing te nemen.

We weten dus hoe de overheid meer kan presteren met minder belastinggeld. Op kleine schaal zijn ook al beste praktijken gerealiseerd. Het enige dat nog nodig is, is voldoende volksvertegenwoordigers, bestuurders en topambtenaren met het lef en de wijsheid om de ontketenende overheid gewoon in de praktijk te brengen.