Open Brief aan het kabinet

Geacht Kabinet,

U staat voor de uitdaging miljarden te bezuinigen terwijl u eigenlijk de kwaliteit van de overheids-dienstverlening fors wilt verbeteren. Door te sturen op een meer 'open' ICT heeft u de kans om beiden te realiseren.

Oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken vragen in toenemende mate om samenwerking tussen - publieke of private – organisaties en in het bijzonder de mensen die er in werken. Deze noodzakelijke samenwerking tussen mensen en organisaties, bijvoorbeeld in de zorg, het onderwijs, en de veiligheidssector wordt bemoeilijkt doordat zij niet eenvoudig over elkaars informatie kunnen beschikken. Een essentiële randvoorwaarde hiervoor is dat systemen van de verschillende organisaties met elkaar kunnen 'praten' ook wel interoperabiliteit genoemd. Uit de ervaring met veel grote ICT-projecten van de afgelopen jaren blijkt dat dit geen sinecure is.

Hoe anders ging dat bij het internet. Er was geen alomvattende blauwdruk, en toch ontstond in enkele jaren een wereldwijd informatie- en communicatienetwerk dankzij de centraal vastgestelde internet standaard. Een netwerk dat voor iedereen vrij toegankelijk is en waaraan steeds nieuwe toepassingen worden toegevoegd. Iets dergelijks is dus hard nodig in het overheids(ICT-)landschap: geen blauwdruk of alomvattend ICT-project, maar het toepassen van een slimme combinatie van afspraken – open standaarden - die de 'randen' van overheidsorganisaties openbreken. Het kabinet doet er goed aan om op het punt van standaardisering meer regie te nemen: niet door in ivoren torens dit te bedenken maar door bottom up standaardisering meer te faciliteren en daarmee te versnellen. Hierdoor kunnen overheden vanuit hun eigen autonomie flexibele en snel wisselende onderlinge samenwerkingsverbanden aangaan en het stelt ze in staat partnerships te sluiten met leveranciers zonder dat de partijen daarbij te afhankelijk van elkaar worden.

Mede dankzij het actieplan NOiV hebben ministeries, gemeenten, provincies, waterschappen en tal van andere (semi)publieke organisaties er voor gekozen om open standaarden toe te passen en de kansen van open source software niet langer onbenut te laten. Dat laatste wordt vooral mogelijk door een verdere professionalisering van het opdrachtgeverschap. Goed en functioneel aanbesteden levert de beste oplossing tegen de laagste kosten. Hierdoor krijgt open source software een gelijkwaardige kans en is het – in goed concurrerende markten – mogelijk op zakelijke gronden de voordelen van open source software mee te wegen. In minder concurrerende markten kan het nodig zijn open source software een extra steuntje in de rug te geven. Ook zijn in de afgelopen jaren tal van bouwstenen voor de e-overheid ontwikkeld. Veel van deze door de overheid ontwikkelde software is geschikt voor hergebruik, en veel organisaties maken hier graag gebruik van. Zowel door goede verwerving als door hergebruik van zelf ontwikkelde producten ontstaan er steeds meer hybride oplossingen waar open en closed source software naast elkaar kunnen bestaan en gezamenlijk voor een betere informatie-uitwisseling kunnen zorgen .

Toch blijkt het in de praktijk brengen van het NOiV-beleid voor veel overheidsorganisaties een flinke uitdaging. Overheidsorganisaties zijn continu bezig met het beter afstemmen van proces en organisatie om samenwerking te verbeteren, maar lang niet alle overheidsorganisaties hebben de omvang, capaciteit en middelen om zelf het ICT-landschap meer 'open' te maken. Leveranciers van software hebben door het ondertekenen van het Manifest Open Standaarden aangegeven hier graag aan mee te helpen, maar ook zij hebben behoefte aan duidelijkheid over de status en toekomst van specifieke standaarden en van het standaardenbeleid van de overheid.

Om de implementatie van open standaarden en open source software te realiseren zijn blijvend prikkels nodig evenals ondersteuning met (hulp)middelen en kennis. Vanzelfsprekend blijven (semi-)publieke organisaties zelf verantwoordelijk voor de implementatie van het NOiV-beleid, maar nu zij deze weg willen inslaan moeten zij waar nodig kunnen terugvallen op ondersteuning bij de adoptie en implementatie van het beleid.

Het nieuwe Kabinet kan de implementatie en adoptie van het NOiV-beleid de komende jaren de noodzakelijke impuls geven door de volgende stappen te zetten:

1. Implementatie aanjagen en ondersteunen. Versterk het huidige beleid ten aanzien van open standaarden en open source software. Focus daarbij op het verstevigen van de kennis van open standaarden. Start een ondersteuningsprogramma voor de adoptie en feitelijke implementatie van open standaarden en het gebruik van open source software. Stimuleer hergebruik van software die voor of door de overheid is ontwikkeld.

2. 'Randen' van organisaties openbreken. Stel eisen aan de 'randen' van organisaties, zodat informatie- uitwisseling nu en in de toekomst snel en flexibel vormgegeven kan worden. Zorg dat deze 'randen' gedefinieerd (kunnen) worden met behulp van open standaarden. Dan vormt de informatie-uitwisseling geen bottleneck meer voor samenwerking, en wordt ruimte geboden voor trends als open data. Inventariseer hiervoor welke open standaarden hieraan het meest zouden bijdragen en stimuleer dat deze op de lijst voor 'pas toe of leg uit' van het Forum Standaardisatie komen.

3. Bouwen aan infrastructuur voor samenwerking. Overheden hebben een gezamenlijk belang bij een goede infrastructuur als basis voor hun samenwerking. Daarvoor moeten zij ook gezamenlijk werk maken van gemeenschappelijke voorzieningen (zoals basisregistraties) en hun eigen werkprocessen meer standaardiseren en op elkaar afstemmen waardoor ruimte ontstaat voor verdere professionalisering van het opdrachtgeverschap.

4. Professionaliseren van standaardisatieproces. Beheerorganisaties van open standaarden hebben een cruciale taak. Het Kabinet zou, bijvoorbeeld in het kader van eerdergenoemd ondersteunings-programma, beheerorganisaties financieel moeten ondersteunen bij het beheer van standaarden en bij het versnellen van de adoptie van voor de overheid relevante standaarden. Help initiatieven voor nieuwe open standaarden door de communityvorming met kennis en middelen te ondersteunen.

5. Ondersteuning door geaccepteerde 'schakelpunten'. Ondersteuning bij de implementatie is hard nodig. Voor verschillende sectoren zijn er schakelpunten die dit tot hun doelstelling mogen rekenen. Investeer daarom in bestaande organisaties die zich nu al richten op standaardisatie in specifieke sectoren (zoals KING, NICTIZ, BKWI en Waterschapshuis), zodat zij hands-on ondersteuning kunnen gaan bieden bij de implementatie van standaarden.

Erik Gerritsen & Frans Nauta, ambassadeurs Nederland Open in Verbinding