Van controleren naar leren

Elke controller zal het eens zijn met de stelling dat zijn werk ten dienste staat van het beter presteren van zijn organisatie. Maar de vraag is of de wijze waarop controllers hun werk in de praktijk invullen vaak niet het tegengestelde effect heeft. Een sterk op basis van controleren gebaseerde werkwijze leidt immers tot afwerend defensief gedrag bij de gecontroleerde. Gedrag dat voor de controller aanleiding is om nog intensiever te gaan controleren. Het defensieve gedrag van de gecontroleerde vormt voor de controller het bewijs dat de gecontroleerde niet te vertrouwen is. De gecontroleerde gaat het gedrag vertonen dat de controller al verwacht had.Een negatieve spiraal van toenemende planning en control bureaucratie is geboren. De bekende papieren werkelijkheid waarin management ondersteund door de controller en gecontroleerde professionals elkaar comfortabel maar contra productief gevangen houden en voor de gek houden is het resultaat. En dat is niet bevorderlijk voor efficiëntie en effectiviteit. Rechtmatigheid 100%, ISO certificaat gehaald, patiënt dood ziek of overleden.

Een mooi voorbeeld wordt gevormd door de al om bekende perverse effecten van prestatiemanagement. Hoe harder er wordt afgerekend op resultaten, hoe groter de perverse effecten. Natuurlijk is het verstandig om ver weg te blijven van eenzijdige kwantitatieve vormen van prestatiesturing. Met prestatiemeting is overigens niets mis, mits gebruik wordt gemaakt van een evenwichtig mandje van verschillende kwantitatieve, kwalitatieve en procesmaatstaven. Maar zelfs zo’n evenwichtige aanpak van prestatiesturing gaat ten onder aan perverse effecten als prestatiesturing primair wordt ingezet ter controle en om af te rekenen. Het wordt dus de hoogste tijd om massaal over te stappen van controleren naar leren. De controller moet reflectioner worden.

Cruciaal voor deze transformatie is dat afscheid wordt genomen van het negatieve mensbeeld dat mensen niet te vertrouwen zijn, alleen maar eigenbelang nastreven en zich alleen door extrinsieke prikkels laten motiveren. Dit mensbeeld dat sinds de verlichting en met dank aan de veel te dominante economische wetenschap zonder enige discussie ons denken overheerst. Een mensbeeld waar geen enkel wetenschappelijk bewijs voor is. Een mensbeeld dat als onbewezen a-priori veronderstelling zijn vernietigende werk doet. We moeten simpel weg overstappen naar een positief mensbeeld. Ook daar is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor, maar de consequenties zijn veel productiever.Wie vertrouwen geeft zal vertrouwen krijgen en ontvangen. De zichzelf waarmakende voorspelling werkt dan ten positieve in plaats van disfunctioneel. En er komt meer dan genoeg capaciteit vrij om die enkeling die misbruik maakt van dat vertrouwen keihard aan te pakken.

Werken vanuit het uitgangspunt dat in geval van disfunctioneel gedrag in beginsel vrijwel altijd sprake is van goede mensen in een slecht systeem kan zeer behulpzaam zijn in het doorbreken van de “wantrouw en regel dicht en controleer kapot spiraal”. Ook controllers zijn goede mensen opgevoed in een slecht systeem. Voor de omslag naar reflectioner hoeven zij zich slechts aan de eigen haren uit het moeras te trekken. De eerste stap in de goede richting is bewustwording. Na lezing van deze colum is die bewustwording hopelijk een feit en is het de heilige plicht van elke controller om persoonlijke verantwoordelijkheid te nemen voor het veranderen van het systeem waarin hij  zichzelf en de gecontroleerden gevangen houdt.

Erik Gerritsen, Kennisambassadeur namens de gemeente Amsterdam, oud gemeentesecretaris en oud directeur Financieel-Economische Zaken

egerritsen@bda.amsterdam. www.deslimmeoverheid.nl

 

 

Ook controller goed mens in slecht systeem. Stap eruit!