4XR Model

Het 4R-model biedt een antwoord op institutionele verlamming.

De vier R’en staan voor:

• Richting
• Ruimte
• Resultaten
• Rekenschap

Richting
Een slimme overheid bestuurt op basis van een heldere visie en het stellen van kaders. De visie geeft de richting aan een van de gewenste maatschappelijke ontwikkeling. Bestuurders en politici hebben de taak een consensus over de richting van beleid tot stand te komen. Het gekozen strategisch profiel is bepalend voor de keuzes die gemaakt moeten worden op de gebieden van onderwijs, ruimtelijke ordening, cultuur en economie. Politici en bestuurders kunnen zo burgers inspireren en leiderschap tonen. Politiek gaat dan minder over gedetailleerde uitvoeringskwesties en meer over de richting waarin de samenleving zich zou moeten bewegen.

Ruimte
Binnen de ruimte die de kaders afbakenen kunnen de maatschappelijke krachten hun werk doen. Kaders sturen het gedrag niet op gedetailleerd niveau maar laten ruimte om daarbinnen te kunnen manoeuvreren zodat optimale oplossingen kunnen ontstaan. Binnen de kaders krijgen de uitvoerende instellingen en de experts op de werkvloer ruimte voor hun eigen invulling van de vraag hoe het werk uitgevoerd dient te worden. Deze manier van werken levert een forse besparing op aan toetsbureaucraten en prikkelt de werkvloer tot het maximaal benutten van de eigen creativiteit en expertise. Het doorbreekt de bureaucratische frustratie en doet recht aan verschillende wensen en verwachtingen van burgers door uitvoerenden meer vrijheid te geven. Binnen de ruimte die de kaders scheppen worden de krachten die gericht zijn op zelforganisatie en zelfregulering maximaal benut en vooral niet gehinderd.

Omdat de samenleving ingewikkelder is geworden is het onmogelijk om op maat gesneden regels op te stellen. Professionals zijn hiertoe goed in staat. Zij kunnen vaak zelf het best bepalen wat gedaan moet worden in een bepaalde situatie. Bij het bereiken van de gewenste resultaten werken uitvoerders en burgers nauw samen.

Een cruciale voorwaarde voor meer vrijheid voor de uitvoering is wel dat er op uitvoeringsniveau voldoende capabele mensen met het juiste opleidingsniveau aanwezig zijn. Alleen goed opgeleide professionals zijn in staat om de juiste beslissingen te nemen en naar bevind van zaken te handelen binnen de ruimte die de kaders bieden. Er zullen bij een slimme overheid minder duurbetaalde toetsbureaucraten zijn en meer beter betaalde mensen op de werkvloer.

Rekenschap over Resultaten
De keerzijde van ruimte krijgen is openheid verschaffen en rekenschap afleggen. Rekenschap afleggen heeft drie functies. Rekenschap moet worden afgelegd om:

1. te leren van fouten,
2. de financierende instelling en/of het verantwoordelijke ministerie, maar ook doelgroepen van de uitvoerende organisaties en andere instellingen in staat te stellen om aan te kunnen geven of de doelstellingen worden behaald, en
3. om te kunnen bijsturen.

Burgers moeten veel meer onderdeel zijn van een systeem van checks and balances voor publieke instanties. Informatie is daarvoor cruciaal. Hoe dient horizontale verantwoording concreet gestalte te krijgen? Bij horizontale verantwoording organiseren instellingen en professionals feedback van burgers en andere instellingen over hun functioneren en de resultaten die ze behalen. Cruciaal voor het verkrijgen van goede feedback is dat instellingen en professionals deze zelf organiseren en met de burgers en cliënten de criteria opstellen over hun functioneren en de resultaten die ze behalen. Feedback moet in de eerste plaats gericht zijn op leren.

Gebundelde doeluitkeringen
Door het consequent toepassen van het 4R-sturingsmodel kan strategisch gedrag voorkomen worden. De consequentie van het toepassen van het 4R-model betekent immers het opgeven van sturing middels specifieke doeluitkeringen. In plaats van specifieke doeluitkeringen van het Rijk aan gemeenten komen de zogenaamde ‘gebundelde doeluitkeringen’(GBU’s). De rijksoverheid bundelt specifieke doeluitkeringen waarmee zij trachtte specifieke doelstellingen te bereiken in één uitkering die een meer algemeen geformuleerd doel dient.